درآمد به منطق
فصل ۱۴-علم و فرضیه
 
قسمت۲ -  جستار(پژوهش) علمی: فرضیه و تایید
 
 وبلاگ کتابصفحه کتاب  

بخش سوم:آنالوژی و علّیت

فصل چهاردهم: علم و فرضیه -- قسمت دوم- جستار(پژوهش) علمی: فرضیه و تایید

توجه: تصاویر این قسمت به‌ وسیله برگردان‌کننده ضمیمه شده است.

 

۲.۱۴

 

   جُستار(پژوهش) علمی: فرضیه و تایید

 

 

ما به دنبال آن ایضاحات علمی هستیم که صحیح هستند و صحت آن‌ها را می‌توان به گونه تجربی راست آزمایی کرد. چگونه می‌توانیم به این‌گونه ایضاحات دست یابیم؟ فرمول یا فرمول‌هایی را نمی‌توان برای علم ورزیدن ارائه کرد، لیکن در بیشتر پژوهش‌های علمی هفت مرحله یا هفت فاز متمایز وجود دارد. با شناسایی و توصیف این هفت مرحله ممکن است به فهم کامل تر از چگونگی پیشرفت‌های علم دست یافت.

 

 

ش- 1ض.   فرضیه و ایضاح [علمی]

این نمودار ‌می‌کوشد تا ۶ مرحله («آ، ...، و» از «آ، ...، ز») جستار علمی, که شرح آن در ادامه این قسمت می‌آید را به‌اندازه مقدور نموداری کند.  همان ‌طور که می‌توان دید، Aiها منطقاً از S نتیجه می‌شوند و هیچ  Ai در S نیست. 
این نمودار به وسیله برگرداننده ضمیمه شده.

 

آ. شناسایی صورت مسئله

پژوهش علمی با حضور مسئله از قسمی آغاز می‌شود. مقصود از مسئله صرفاً یک امر واقع یا گروهی از امور واقع است که برای آن در زمان خود هیچ توضیح قابل‌قبول در دسترس نیست. جامعه‌شناسان با گرایش معماگونه‌ای در کار یا تفریح روبرو می‌شوند، چه چیز علت آن است؟ اقتصاددانان با الگوهای متفاوت از مصرف و پس‌انداز روبرو می‌شوند، چه توضیحی برای این گوناگونی است؟ بعضی مسائل به فوریت شناسایی می‌شوند، مثل وقتی که یک کارآگاه با جنایت خاصی روبرو شده می‌پرسد: چه کسی مرتکب آن گردیده؟ بعضی از مسائل می‌توانند برخاسته از شکاف در فهم جاری ما باشند. اراتوستن کتابدار اسکندریه در قرن سوم پیش از میلاد به درستی عقیده داشت که زمین یک کره است ولی اندازه آن نامعلوم بود. مسئله وی تعیین اندازه محیط کره‌ای بود که آن را اکنون زمین می‌نامیم. آن گونه که جان دیویی و سایر فیلسوفان جدید به کرات بدان تاکید کرده‌اند اندیشیدن با تأمل— خواه در جامعه‌شناسی، پزشکی، حقوق، فیزیک یا در هر قلمروی کنش ورزی برای حل-مسئله است. شناخت بعض مسئله آغازگر دانشی است که در پی آن خواهد آمد.

 

ب. وضع فرضیه‌های مقدماتی

گمانه‌زنی ابتدایی مرحله دوم است— یعنی، بعض ایضاح بسیار شایدی برای مسئله شناسایی‌شده. خیلی قبل از آنکه جواب کامل پدیدار شود بعض نظریه‌پردازی که دلالت بر نوع شواهد لازم نماید مورد نیاز است، و نیز شاید دلالت بر اینکه کجا این شواهد را بهتر می‌توان یافت. کارآگاه صحنه جنایت را بررسی می‌کند، با مظنونان مصاحبه می‌کند و در پی مدارک است. پزشک بیماران را معاینه می‌کند، داده‌ها را ثبت می‌کند و به بی‌نظمی توجه می‌کند. این امور واقع انباشته می‌شوند؛ آن‌ها فقط وقتی شواهد و نشانه‌های آشکار خواهند شد که با بعض الگوی منسجم در خور  گردند، حتی اگر این الگو ذهنی و ناکامل باشد. برای نمونه آشکار: توماس مالتوس در "رساله‌ای در باب اصل جمعیت" (1798) نشان داده است که شیب جمعیت به سمت افزایش تندتر از عرضه غذا، بیشتر مردم را در لبه گرسنگی نگه می‌دارد. در خیلی سال‌ها بعد وقتی چارلز داروین سردر اندیشه منشأ گونه‌ها داشت و این را خواند به یک انگاره بسیار پرثمر دست یافت. او نوشت:

این موجب جرقه‌ای شد، اینکه تحت این شرایط، گونه‌ به گونه شدن‌‌های مطلوب به سمت باقی ماندن و آن‌ها که نامطلوب‌‌اند به سمت نابودی گرایش دارند . . .. اینجا بود که سرانجام به یک نظریه رسیدم تا کار را با آن ادامه دهم (زندگینامه خودنوشت 1881)

برای یک دانشمند تعداد بسیار زیادی امور واقع و احتمالاً مربوط وجود دارد داده‌های بسیار در جهان هست— تا به جمع‌آوری همه آن‌ها بپردازد. یک پژوهش‌گر جامعه می‌باید بعض امور واقع را برای بررسی بیشتر انتخاب کند و بعض امور واقع نامربوط را به کنار بگذارد. اگر زمین یک کره است آنگاه پرتو خورشید در موقعیت‌های مختلف روی کره (در زمان داده‌شده‌ای) باید با زوایای متفاوت بتابد. آیا هندسه می‌تواند برای محاسبه اندازه زمین کمک کند؟ داشتن طرح اجمالی از یک نظریه ضروری است، زیرا بدون آن یک پژوهشگر نمی‌تواند از مجموعه همه امور واقع تصمیم بگیرد کدامین‌ها را انتخاب و پی گیر باشد. هرچند ناکامل و امتحانی، قبل از آنکه یک پژوهش جدی بتواند پی گرفته شود، وجود بعض فرضیه مقدماتی از گونه‌ای مورد نیاز است.

ج. گردآوری امور واقع افزون

فرضیه مقدماتی می‌باید راهگشای جستجو برای یافتن امور واقع مربوط باشد. به عنوان یک ماده مقدماتی، چنین در نظر گرفته می‌شود که بیمار دچار قسمی از عفونت است و این فرضیه راهگشای پزشک به آزمون اقسام خاص داده‌ها خواهد شد که معمولاً مرتبط با عفونت‌ هستند: بی‌نظمی‌های درجه حرارت، الگوهای التهابی و مانند آن‌ها. پیش‌فرض مقدماتی مبنی بر اینکه جنایت توسط یکی از افراد داخل خانه ارتکاب یافته موجب می‌شود پرس و جوی کارآگاه به سمت افراد خانه متوجه شود و امثال آن‌ها. اگر زاویه پرتو تابیده بر زمین توسط خورشید می‌باید در نقاط مختلف در سطح زمین متفاوت باشد برای استفاده از اصول هندسه فرد باید حداقل یک نقطه بیابد که در آن خورشید در یک زمان داده‌شده‌ای مستقیم از بالا بتابد. این نقطه کجا می‌تواند باشد؟

البته مرحله دوم و سوم به طور کامل از هم جدا نیستند و در عمل و زندگی واقعی به هم پیوسته و از دو سر دلالت‌کننده به هم هستند. یافتن امور واقع جدید می‌تواند موجب تعدیل و تطبیق فرضیه مقدماتی گردد؛ این تعدیل و تطبیق می‌تواند منجر به یافتن امور واقع جدید گردد که قبلاً بدان توجه نشده بود. روند جمع‌آوری شواهد با استفاده از فرضیه مقدماتی توأم با پالایش آن فرضیه خواهد شد، و این خود منجر به یافته‌های جدید می‌شود و دوباره مانند آن.

د. پیکربندی/Formulating  فرضیه ایضاحی

سرانجام پژوهشگر— دانشمند، یا کارآگاه، یا فرد عادی— به اینجا می‌رسد که می‌تواند باورمند باشد که همه امور واقع برای حل مسئله اصلی در دست است. از آن پس، ادامه کار عبارت است از هم گذاری/assembling قطعات پازل به طریقی که فهم از کل را به دست دهد. اگر حاصل این هم گذاری موفق از کار درآمد آنگاه یک فرضیه ظهور کرده است که شرحی است بر همه داده‌ها— چه مجموعه امور واقع اصلی که موجب مسئله شده بودند و چه واقعیات اضافی که فرضیه‌های قبلی به آن‌ها اشاره کرده بودند. موجی از بیکاری به وسیله نظریه‌های گسترده‌تر بازار کار ایضاح می‌شود. مشخص می‌شود که بیمار از یک عامل عفونت قابل‌شناسایی در رنج است و دانسته می‌شود که این عامل علت نشانه‌ها در شرایط این بیمار است. یک عضو اندرونی خانه به عنوان عامل جنایت متهم می‌شود و اقامه دعوی علیه او توسط دولت پیکربندی می‌گردد.

روش مکانیکی برای پیدا کردن یک نظریه فراگیر وجود ندارد. یک کشف واقعی، یک اختراع، یک نظریه ایضاحی موفق یک روند آفرینشی است که مستلزم پندار خلاقانه و نیز دانش است. به همین دلیل است آنان که کشفیات مهم علمی انجام می‌دهند چنین گسترده مورد احترام قرار می‌گیرند و چنین زیاد تحسین می‌شوند.

ش- ۲ض.   اندازه‌گیری محیط زمین بر مبنای فرضیه کروی بودن آن.

این تصویر به وسیله برگردانده ضمیمه شده.

 

اما چه در باره محیط کره؟ اراتوستن دریافت در شهر سایین مصر (آسوان فعلی) پرتو خورشید به طور مستقیم به انتهای یک چاه عمیق در یک زمان خاص، در یک روز خاص و در هر سال تابیده می‌شود. بنابراین وی می‌تواند در همان زمان سایه‌های آفتاب را در اسکندریه اندازه بگیرد؛ وی دریافت که در آنجا پرتوهای خورشید از امتداد عمودی ۷ درجه انحراف دارند. این تقریباً یک پنجاهم ۳۶۰ درجه محیط کره است. اندازه فاصله بین سایین و اسکندریه معلوم بود. بنابراین محیط کره زمین، می‌باید تقریباً پنجاه برابر این فاصله باشد. عقیده بر این است که محاسبات بعدی اراتوستن برای اندازه محیط کره زمین ("۲۵۰،۰۰۰ استادیا/stadia") با توجه به این که در باره درازای یک استادیوم/stadium مطمئن نیستم دارای خطایی کمتر از ۵ درصد است. او راهی برای تأیید محاسباتش نداشت ولی این با توجه به زمان وی یک دانش برانگیزاننده بود. این گونه است که دانشمندان بزرگ— مانند نیوتن یا انیشتین— به عنوان نوابغ خلاق شناخته می‌شوند.

ه. انتاج حدسیات بیشتر

یک نظریه ایضاحی خوب نتیجه‌دهنده است؛ یعنی نه تنها آن امور واقع موجد پژوهش را توضیح می‌دهد بلکه ایضاح بسیاری امور واقع دیگر نیز است و محتمل است بعض امور واقع دیگر را به میان آورد که قبل از آن حتی به تصور  هم در نیامده بودند. راست آزمایی این امور واقع افزون می‌تواند موجب تأیید قوی (اما نه اثبات با قطعیت) آن فرضیه‌ای باشد که به آن‌ها منجر گردیده است. برای نمونه آشکار، نظریه کیهان‌شناسی موسوم به مه بانگ/Big Bang بر مبنای این فرضیه است که می‌گوید جهان با رویداد یک انفجار آغاز شده است. گلوله انفجاری آغازین پیوسته، همگن و بعلاوه فاقد ساخت/structure بود. اما جهان حاضر ساخت‌های بسیار زیادی را به نمایش می‌گذارد، ماده قابل دیدن آن در کهکشان‌ها، خوشه‌های کهکشانی و مانند آن‌ انبوه شده است. اگر نظریه مه ‌بانگ صحیح است آنگاه با توجه به این صحت باید هسته‌های ساخت فعلی جهان قابل‌شناسایی باشند. ما نیاز داریم در زمان به عقب نگاه کنیم— بتوانیم دورترین اشیاء را در یک جهان در حال انبساط مشاهده نماییم، و این البته کاری است که ستاره‌شناسان به واقع و در عمل انجام می‌دهند، چرا که نور رسیده به ما باید بیلیون‌ها سال قبل منبع خود را ترک گفته باشد. چنانچه در چنین مشاهداتی، به وسیله حساس‌ترین ابزارها، ساخت‌های اولیه قابل‌تشخیص نباشند آن وقت نظریه مه‌ بانگ به طور جدی تحلیل خواهد رفت. اما در صورت تشخیص چنین ساخت‌هایی نظریه مه‌ بانگ به طور عمده تأیید می‌گردد.

و. آزمون نتایج

برای ارزیابی هر فرضیه ایضاحی دقت پیش‌بینی‌های آن تعیین کننده است. آیا آن امور واقع که نظریه بدان اشاره می‌کند می‌توانند تأیید شوند؟ در بیشتر موارد چنین است. آن گونه که نظریه مه ‌بانگ پیش‌بینی می‌کند اگر ساخت در جهان در دوران اولیه انبساط آن بوده، آنگاه باید بتوان بی‌نظمی و ناهمواری‌هایی در تابش پس‌زمینه‌ای یافت و تا دوران اولیه ردگیری کرد. خوشبختانه می‌توان تابش‌های پس‌زمینه‌ای را اندازه گرفت و غیر مستقیم در زمان فعلی تعیین کرد که بسیار کوتاه بعد از مه بانگ مفروض چنین بی‌نظمی‌های ساختی وجود داشته است. برای آشکار کردن این بی‌نظمی‌های تابشی پیش‌بینی‌شده یک کاوشگر خاص طراحی گردید— کاوشگر پس‌زمینه‌ای کیهانی(Cosmic Background Explorer COBE). با استفاده از این ماهواره بی‌نظمی‌های پیش‌بینی‌شده در واقع امر نمایان گردیدند که این خود ارائه گواه تأییدی بسیار مهمی برای درستی فرضیه مه ‌بانگ است [*].
[*]- برای اطلاع بیشتر می‌توان از جمله اینجا  را دید.
 http://www.astro.ucla.edu/~wright/COBE-artists-conceptions.html

به یک پیش‌بینی در زمینه دیگر توجه نمایید. در زیست‌شناسی ممکن است دست بکار پیکربندی فرضیه‌ای باشیم که طبق آن در پستانداران یک پروتئین خاص در واکنش به یک آنزیم خاص تولید می‌شود و این آنزیم تحت هدایت یک ژن معین ساخته شده است. از این فرضیه می‌توان به نتیجه بیشتری رسید که فقدان این ژن موجب نبود یا کمبود پروتئین مورد نظر گردد.

برای آزمون این فرضیه محیط آزمایشی را می‌سازیم که در آن اندازه‌گیری تأثیر ژن شناسایی‌شده ممکن باشد. این کار را می‌توان گاهی با پروراندن موش‌هایی که در آن‌ها آن ژن تعیین‌کننده حذف شده باشد—  موش‌های حذفی—  انجام داد. اگر در چنین موش‌هایی آنزیم مورد سؤال و پروتئین مرتبط با آن غایب باشند آنگاه فرضیه ما به طور قوی تأیید خواهد شد [*].
[*]- آزمایشی از اینگونه برآنچه که ما روش تفاوت می‌نامیم تکیه دارد.  روش های بحث شده درآنجا (روش های میل/فصل 13) ابزارهای عقلانی هستند که با آنها فرضیه ها تایید (یا رد) می‌گردند.
اطلاعات بسیار زیادی در پزشکی که نشان داده‌اند بسیار مفید هستند صرفاً از این راه حاصل‌شده‌اند. ما آزمایش را طرح می‌کنیم تا تعیین کنیم آیا آنچه فکر می‌کنیم درست است (اگر چنین و چنان برقرار باشند) واقعاً نیز درست است. برای انجام این کار، ما موجب ایجاد یک ماوقع خیلی خاص می‌گردیم که در آن چنین و چنان برقرار باشند. "یک آزمایش" آن‌گونه که فیزیکدان بسیار بزرگ ماکس بلانک گفت "پرسشی است که علم به طبیعت تحمیل می‌کند؛ و  اندازه‌گیری، ثبت جواب طبیعت است."
همیشه ساختن ماوقع مورد نیاز برای انجام آزمون شدنی نیست. بنابراین باید در پی ماوقع‌های مورد نیاز در بعضی محیط طبیعی باشیم. این همان وضعیت در کوشش برای آزمون نظریه نسبیت عام انیشتین است [*].
[*]- "مبانی نظریه نسبیت عام" در سال 1916 و در سالانه  فیزیک منتشر گردید.
نظریه انیشتین پیش نهاد می‌کرد گرانش یک نیرو نیست (آن گونه که نیوتن فکر می‌کرد) بلکه یک میدان خمیده در پیوستگان فضا–زمان است که به وسیله حضور جرم ایجاد شده است. این می‌تواند تأیید (یا رد شود)؛ انیشتین برای این کار اندازه‌گیری انحراف نور ستارگان را هنگام عبور از جرم خورشید پیشنهاد کرد و نور مورد نیاز هنگام خورشید گرفتگی کامل قابل مشاهده بود. برای آزمون این پیش‌بینی می‌بایست تا خورشید گرفتگی سال 1919 در انتظار بود؛ یعنی، وقتی خورشید مقابل خوشه ستاره‌ای هایدیس/ Hyades به شکل یک گِرده تاریک و با موقعیت به دقت تمام دانسته دیده می‌شد. درمدت خورشید گرفتگی فیزیکدان سر آرتور ادینگتون/Sir Arthur Eddington خود را در جزیره‌ای واقع در سواحل غرب آفریقا مستقر کرد و گروهی از دانشمندان بریتانیایی نیز به برزیل سفر کردند. دو تیم با دقت موقعیت ظاهری چندین از آن ستاره‌ها را در فلک اندازه‌گیری کردند؛ این اندازه‌گیری‌ها به طور آشکار نشان می‌داد که نور این ستارگان واقعاً همان طور که به طرف خورشید می‌لغزیدند خم می‌شدند و این خمیدگی دقیقاً به همان ارتفاع پیش‌بینی انیشتین بود. در این موقع بود که نظریه نسبیت عام بسیار محکم تأیید شد.

 این نظریه نشان داد که فضا، زمان و گرانش آن چنان تنیده یکپارچه هستند که هنگام صحبت معنادار از یکی نیاز ارجاع به دو دیگر است. انیشتین کوشش کرد پیش‌تر رفته و نظریه‌ای موسوم به نظریه فراگیری را بگستراند که در آن همه نیروهای طبیعت فرورفته در یکی هستند. در این کوشش وی و نه کس دیگری تاکنون موفق بوده است.

رهیافت دیگر موسوم به نظریه ریسمان/string theory— برای بنای یک نظریه کامل و یگانه— اکنون دارای طرفداران بسیار است. این نظریه شرحی نظری ارائه می‌کند، آن گونه که ممکن باشد گرانش، مکانیک کوانتوم، و نیروهای طبیعت را یگانه سازی کرد و نیز بعضی مسائل ریاضی پیشین را حل کرد. نظریه ریسمان بر مبنای درک جدید از اجزاء متشکله بنیادین ماده و نیز فارغ از تناقضات ریاضیاتی است؛ لیکن هنوز تأیید نشده است.

نظریه ریسمان چه پیش‌بینی می‌کند که ممکن باشد آن را با آزمون تجربی تأیید کرد؟ شاید بشود با توجه به ذراتی از قسم جدید پیش‌بینی‌های نظریه جدید را تأیید کرد؛ شاید ممکن باشد این پیش‌بینی که برخورد ذرات با انرژی خیلی زیاد موجب تولید سیاهچاله‌های میکروسکپی می‌گردند را آزمود. هنگام نوشتن این متن، یک شتاب‌دهنده غول‌پیکر ذرات، برخورددهنده هادرون/Large Hadron Collider، در حال انجام اولین مجموعه از برخوردهای پر انرژی است. در طول چند سال ممکن است شواهد تجربی را بیابیم که ایضاحات ارائه‌شده توسط نظریه ریسمان را تأیید یا تکذیب کند [*].
[*]- بعضی دانشمندان مدعی‌اند نظریه ریسمان پیش‌بینی‌هایی را نمی‌کند که آزمونشان به‌درستی آنها را تأیید یا رد کند.

نگاه کنید به:
The Trouble with Physics (Boston: Houghton Mifflin, 2006);
و نیز به: P. Woit, Not EvenWrong: The Failure of String Theory (New York: Basic Books, 2006).

این ممکن است به این دلیل باشد که نظریه پیش‌بینی‌هایی را کرده که گرچه آزمون‌پذیرند ولی در عمل با توجه به محدودیت‌های فعلی تکنولوژی قابل آزمون نیستند. این مباحثه داغ به‌احتمال زیاد ادامه خواهد یافت.

نظریه فرگشتی//Evolutionary[تکامل] که توسط داروین در اصل انواع (1859) ارائه گردید و توسط بسیاری از بعدی‌های وی نیز پی‌گیری شد اکنون دیگر تقریباً به طور جهانی به عنوان ایضاح برای گسترش گونه‌های حیوانات و گیاهان پذیرفته شده است. تدبیر تدوین پیش‌بینی‌هایی که بتوانند این نظریه را در چشم‌انداز آن (و نه در نگاه به گذشته) مورد آزمون قرار دهند دشوار است. در همین اواخر یک پروفسور زیست‌شناسی تکاملی از دانشگاه هاروارد، جاناتان لوسس/Jonathan Losos، تجربه‌ای را پروراند که آزمون سریع را شدنی می‌ساخت. در بعضی جزایر بسیار کوچک(cays) در پاناما مارمولک‌هایی موسوم به آنولین ساگری(Anolis sagrei) فارغ از وجود شکارچی زندگی می‌کنند و نیز بسیار سریع تکثیر می‌شوند. وی یک شکارچی (در جزایر منتخب و در مقایسه با جزایر مشابه بدون تداخل در وضعیت آن‌ها)  معرفی کرد؛ نتیجه آن گسترش سریع جمعیت مارمولک‌ها با پاهای درازتر بود که مناسب‌تر برای دویدن بودند. لیکن وقتی حضور شکارچی و شکار شدن ادامه یافت مارمولک‌های آنولیس شروع به بالا رفتن از درخت‌ها و بوته‌ها کردند که برای این کار پاهای کوتاه بسیار بیشتر سودمند بودند. پیش‌بینی بیشتر آن بود که انتخاب طبیعی موجب برگشت خواهد شد که در آن پاهای کوتاه در نهایت غالب خواهند شد — و شش ماه بعد، آن پیش‌بینی نیز تأیید شد. فرگشت در ابتدا پیاده‌سازی گردید و سپس عمداً برگشت کرد. پروفسور لوسس گفت:

زیست‌شناسی تکاملی به عنوان انطباق ناپذیری با آزمایش‌های کنترل‌شده اغلب مورد طعنه است، ولی زیست‌شناسی تکاملی می‌تواند در مقیاس‌های کوتاه مدت مورد بررسی قرار گیرد و پیش‌بینی در باره آن می‌تواند به طور تجربی به آزمون درآید. ما یک پیش‌بینی در جهت وارون سازی در عمل انتخاب طبیعی روی طول اعضا در یک جمعیت مارمولک‌ها انجام و آن را نشان دادیم. ما یک آزمایش کنترل شده و قابل تکرار در طبیعت انجام دادیم. این نشان می‌دهد زیست‌شناسی تکاملی در درون خود هیچ تفاوتی با سایر علوم ندارد [1].

[1]-D. Biello, “Island Lizards Morph in Evolutionary Experiment,” Scientific American, 17 November 2006. 2.
هم‌چنین:   http://www.scientificamerican.com/article/island-lizards-morph-in-e/

ز. کاربستن نظریه

هرگاه پدیده‌ای پیش‌آید، یک هدف ایضاح آن است؛ لیکن انسان می‌کوشد تا آن پدیده را در جهت منافع خود کنترل نماید. نظریه‌های نیوتن و انیشتین و بعد از آن‌ها نیز نه تنها نقش اساسی در فهم ما از پدیده‌های آسمانی دارند بلکه در اکتشاف واقعی منظومه شمسی و فضای ماورای آن نیز تعیین‌کننده هستند. هم جوشی هسته‌ای هم‌اکنون به عنوان یک فرایند نجومی فهمیده می‌شود و بشر در پی آن است تا این فهم را برای تولید انرژی در مقیاس قابل‌کنترل بکار ببرد. بیماری‌ها و اختلالات، آن گونه که قبلاً هرگز چنین نبود، فهمیده شده‌اند؛ ازجمله، ایضاحات به خوبی آزمون شده نظریه ژن شناختی‌ و درک ژنم انسانی. اکنون در پی آنیم تا با حذف اختلالات ژن شناختی‌ این فهم‌ها را در پزشکی بالینی، حتی با باز زاد/regenerating  بافت‌های آلی، بکار ببریم. در این قرن بیست و یکم شاید ایضاحات علوم زیستی بیشتر از هر حوزه دیگر کیفیت و طول عمر انسان را بالا برد.

عمل خوب در هر میدان باید به وسیله یک نظریه خوب هدایت شود. نظریه خوب باید از عهده آزمون‌های خوب برآید. نظر و عمل دو قلمرو نیستند، آن‌ها به طور معادل جنبه‌های هر عهده‌داری علمی گوهرین هستند. بیش از دو قرن قبل امانوئل کانت کتاب کوچک و نافذی نوشت و توضیح داد که چرا فاقد معنی است بگوییم، "ممکن است چیزی در تئوری صحیح باشد، لیکن در عمل کار نکند". آنچه در نظریه صحیح است در عمل نیز کار می‌کند، و برای هرچه در عمل کار می‌کند، می‌توان معقولانه ‌امید به کشف نظریه ایضاحی آن داشت که زمینه‌ساز موفقیت آن باشد.

 


 

شناسایی صورت مسئله

تدبیر فرضیه‌های مقدماتی

گردآوری امور واقع افزون

پیکربندی  فرضیه ایضاحی

ه. انتاج حدسیات بیشتر

و. آزمون نتایج

ز. کاربست نظریهز. کاربست نظریه