منطق چیست؟Introduction to Logic

فصل ۱: مفاهیم بنیادین منطق؛ قسمت ۲: گزاره وجمله - بخش ۱: منطق غیر صوری؛  کتاب درآمد به منطق. آخرین ویرایش:۱۳۹۴/۱۰/۰۱

 ۲.۱ گزاره و جمله

 این قسمت را با بررسی نزدیک‌تر اساسی‌ترین مفاهیم در  مبحث منطق، یعنی همان‌ها که در قسمت قبل  از پیش دانسته فرض کرده بودیم،  آغاز می‌کنیم. و مفهوم دیگر یعنی استدلال را در قسمت بعد واکاوی خواهیم کرد. ما با دلیل‌آوری‌ استدلال‌ها را بنا و نیز آن‌ها را ارزیابی می‌کنیم؛ استدلال‌ها از گزاره ساخته شده‌اند. گرچه این مفاهیم در ظاهر آسان هستند ولی تحلیل دقیق را طلب می‌کنند.

 

 

 

گزاره (گزاره در منطق چیست؟)

گزاره‌ها سنگ‌های بنای استدلال‌های ما هستند. یك گزاره مدعی برقراری موردی است یا مدعی برقراری موردی نیست. گرچه یک گزاره را می‌توان تأیید یا انکار کرد — اما، هر گزاره خود مدعی برقراری موردی به‌طور واقع است یا مدعی برقراری موردی به‌طور واقع نیست.  بنابراین هر گزاره‌ درست (راست/true) یا نادرست(دروغ/false) است.

گزاره‌های بسیاری هستند که ما در مورد درستی آن‌ها مطمئن نیستیم.  برای مثال گزاره « دریکی از سیارات كهكشان ما، جز از زمین، حیات وجود دارد »  تا جایی که می‌دانیم  ممکن است درست باشد  یا ممکن است درست نباشد.  "مقدار ارزش" این گزاره نامعلوم است، اما این گزاره نیز مانند همه گزاره‌ها باید درست و یا نادرست باشد.

یک پرسش چیزی را تصدیق نمی‌کند و لذا یک گزاره نیست. "آیا می‌دانید چگونه باید شطرنج بازی کرد؟" درواقع یک جمله است، اما جمله‌ای است که ادعایی درباره جهان ندارد. همچنین، فرمان ("خیلی تند بیا") و  ندا ("آه خدای من!") گزاره نیستند. پرسش‌ها، فرمان‌ها و اظهار شگفتی‌ها — متفاوت از گزاره‌ها — نه درست و نه نادرست هستند.

جمله و گزاره:

وقتی گزاره‌ای را تصدیق می‌کنیم، این تصدیق را به وسیله جمله‌ای در زبانی انجام می‌دهیم. لیکن، گزاره‌ مورد تصدیق با آن جمله یکسان نیست. این بسی آشکار است، زیرا ممکن است دو جمله  با و ترتیب ‌واژگانی متفاوت‌ دارای معنی کاملاً یكسان‌ ‌باشند و درعین‌حال به‌قصد تصدیق یك گزاره به‌کاربرده ‌شوند. برای مثال، «پرویز در انتخابات ریاست جمهوری برنده شد» و «انتخابات ریاست جمهوری با پیروزی پرویز به پایان رسید» آشکارا دو جمله متفاوت هستند که به‌قصد تصدیق یک گزاره بکار گرفته‌شده‌اند.

جمله‌ها همیشه بخش‌هایی از یک زبان هستند، اما گزاره‌ها گره‌خورده به زبان داده‌شده‌ای نیستند. چهار جمله:

هوا بارانی است.فارسی هوا بارانی است.
تصویر به متن اصلی ضمیمه شده.
.It is rainingانگلیسی 
.Esta lloviendo اسپانیایی 
.Il pleutفرانسوی 

چهار جمله کاملاً متفاوت هستند، به خاطر آنكه هر یک موجود چهار زبان متفاوت هستند: فارسی، انگلیسی، اسپانیائی و فرانسه. اما همگی دارای یك معنی هستند و یك گزاره را تصدیق می‌کنند.  گزاره اصطلاحی است که بکار برده تا به آنچه به‌طورمعمول توسط یک جمله خبری تصدیق می‌شود رجوع کنیم.

 عبارت‌های: گزاره و عبارت گزاره‌ای به‌طور دقیق مترادف نیستند، ولی درزمینهٔ بررسی‌های  منطقی بسیار با برداشت یکسان بكار ‌می‌روند. گرچه اولی در تاریخ منطق بیشتر معمول بوده، بعضی منطق‌ دانان عبارت گزاره‌ای را به گزاره ترجیح می‌دهند. بعضی دیگر از کار بردن هردو عبارت به‌عنوان آنکه آن‌ها متافیزیکی هستند پرهیز می‌کنند و فقط عبارت جمله را بکار می‌برند.  اما مفهوم یک گزاره توسط بسیاری ازآن‌جهت که بین یک جمله و آنچه آن جمله تصدیق می‌کند تمایز قائل می‌شود مفید به نظر می‌آید.

جملات یکسان بسیاری در زمینه‌های متفاوت می‌تواند گزارش‌های بسیار  متفاوت را بیان نمایند (یا گزاره‌های بسیار متفاوت را تصدیق کنند.) برای مثال، جمله:

بزرگ‌ترین ایالت در ایالات متحد آمریكا زمانی یك جمهوری مستقل بود.

زمانی که گفته شد یک  گزارش یا گزاره درست (درباره تگزاس) ‌بود ولی حالا یک گزارش یا گزاره نادرست (درباره آلاسكا) هست. واژگان یکسان گزاره‌های متفاوتی را در زمان‌های متفاوت تصدیق می‌کنند.

گزاره‌ها ممکن است گزاره ساده باشند، مثل آن‌ها که در بالا مثال زدیم؛ اما ممکن است آن‌ها گزاره مرکب، یعنی شامل گزاره‌های دیگری در خود، باشند. به گزاره زیر که شرحی تازه از بهره‌مندی‌های حوزه آمازون در برزیل است توجه نمایید:

آمازون
حوزه آمازون برزیل تقریباً ۲۰ درصد اکسیژن زمین را تولید می‌کند، به مقدار زیاد باران ایجاد می‌کند و پناهگاه بسیاری گونه‌های ناشناخته است.

این جمله همزمان سه گزاره را تصدیق می‌کند، درباره آنچه حوزه آمازون تولید و ایجاد می‌کند و نیز پناهگاه چه چیزهایی است. بنابراین این قطعه متن تشکیل‌دهنده یک گزاره‌ عطفی است. تصدیق یک گزاره عطفی معادل با تصدیق هر یک از مؤلفه‌های آن به‌طور جداگانه است.

برای دیدن مثال دیگری کلیک کنید

اما نوع دیگری از گزاره‌های مرکب وجود دارد كه تصدیق آن، تصدیق درستی همه مؤلفه‌های آن ‌نیست. در تصدیق گزاره‌های مركب موسوم به گزاره فصلی  [نیز گزاره جایگزینی یا منفصله]  همه مؤلفه‌های آن تصدیق نمی‌شود. آبراهام لینکلن (در پیامی به کنگره در دسامبر ۱۸۶۱م) گفت:

دادگاه‌های ناحیه‌ای مفید هستند یا آن‌ها مفید نیستند.

آشکارا این گزاره فصلی درست است اما هر یک از مؤلفه آن می‌تواند نادرست باشد.

گزاره‌های دیگری که تصدیق درستی مؤلفه‌های خود را نمی‌کنند موسوم به گزاره‌ فرضی یا (گزاره شرطی) هستند. ولتر/Voltaire آزاداندیش قرن هجدهمی گفت، «اگر خداوند وجود نداشت لازم بود او را اختراع کرد.» در اینجا نیز هیچ‌یک از مؤلفه‌ها تصدیق نشده‌اند.  گزاره «خداوند وجود ندارد،» تصدیق نشده و همین‌طور گزاره «لازم است او را اختراع کرد،». فقط گزاره «اگر- آنگاه» توسط یك عبارت گزاره‌ای شرطی(فرضی) موردادعاست و خود عبارت گزاره‌ای شرطی حتی در صورت نادرست بودن دو گزاره مؤلفه‌ای آن می‌تواند درست باشد. 

در منطق، ساخت داخلی یک گزاره مهم است. برای ارزیابی یک استدلال نیازمند به فهم کامل گزاره‌‌های آمده در آن هستیم.  در  ادامه این فصل ساخت درونی انواع مختلف گزاره‌ها را تحلیل خواهیم کرد.

© 1987 - 2017 KHcc Sc.